|
|
 |
 |
 |
 |
Chrzanów, powiat chrzanowski - opis miejsca
///HISTORIA///
Pierwsze historyczne wzmianki o Chrzanowie pochodzą z XIII wieku. W dokumentach z tego okresu wymieniany jest Chrzanów i kasztelanowie Chrzanowscy. Według najbardziej prawdopodobnej hipotezy, kasztelania chrzanowska powstała w 1228 roku. Nie jest to jednak udokumentowane. Podobnie skąpe są informacje o początku miasta. Dokładana data nie jest znana, pewne natomiast jest to, że prawa miejskie Chrzanów otrzymał w XIV wieku. Najstarszy zapis o mieście pochodzi z księgi miejskiej (radziecko – ławniczej) datowanej na 1408 rok. Przez długi czas było to miasto prywatne. Właścicielami byli Ligęzowie z Bobrka. Poprawili oni organizacje miasta, szczególnie w dziedzinie handlu rudą ołowiu i bydłem. W 1641 roku w posiadanie miasta weszli Dębińscy, a 13 lat później Grudzińscy. Okres potopu szwedzkiego to czas upadku miasta. Ponowny rozkwit Chrzanowa nastąpił w 1740 roku, wraz z przejęciem miasta przez Józefa Ossolińskiego. W latach 1798 – 1809 Ziemia Chrzanowska była częścią dystryktu olkuskiego w austryjackiej Galicji Zachodniej, od 1809 do 1815 wchodziła w skład Księstwa Warszawskiego, później należała do Rzeczypospolitej Krakowskiej, a od roku 1846 stała się częścią austryjackiej Galicji. Właśnie z tych czasów pochodzi obecny herb miasta. Wielu chrzanowian brało udział w walce niepodległościowej. Walczyli w szeregach wojsk pod dowództwem Tadeusza Kościuszki, Jana Henryka Dąbrowskiego, wojska Królestwa Kongresowego, w powstaniach: listopadowym 1831 roku i krakowskim 1846 roku. Znani z powstań dowódcy to Józef Paterski i sztygar Antoni Lewicki. Na dynamiczny rozwój terenów chrzanowskich miały wpływ bogate złoża kruszców, a szczególnie unowocześnienie sposobu wydobywania i przetwarzania węgla kamiennego oraz jego transportu. Pięć lat później uruchomiono nową kopalnię rud cynku i ołowiu „Matylda”. W 1818 roku Senat Wolnego Miasta Krakowa założył tu dużą wytwórnie sukna. Początek poprzedniego wieku to czas silnego rozwoju przemysłowego regionu. Powstały wtedy największe zakłady przemysłowe: pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce S.A. i "Stella", produkująca ogniotrwałe materiały ceramiczne. W roku 1923 powstaje w Chrzanowie Seminarium Nauczycielskie. W latach 1929 - 33 buduje się szpital powiatowy im. Józefa Piłsudskiego. Chrzanów jest okupowany przez Niemcy juz od czwartego dnia II wojny światowej. W listopadzie 1939 roku zostaje wcielony do Górnego Śląska i tym samym przyłączony do Rzeszy. Okres wojny był szczególnie tragiczny dla ludności żydowskiej. W 1940 roku w mieście powstało getto, które po trzech latach zostało zlikwidowane, a więźniów przewieziono do obozu koncentracyjnego w niedalekim Oświęcimiu. Pomimo niebezpieczeństwa ze strony okupanta silnie rozwijał się ruch oporu. Powstały komórki Armii Krajowej i Gwardii Ludowej. Organizowano akcje sabotażowe i dywersyjne. 24 stycznia 1945 roku Chrzanów został wyzwolony przez wojska II frontu ukraińskiego. Zniszczenia zabudowy nie były zbyt duże, ale liczba mieszkańców zmniejszyła się blisko o połowę, głównie na skutek eksterminacji żydowskich obywateli miasta. Po wojnie powstały liczne zakłady przemysłowe, przedsiębiorstwa komunalne, osiedla mieszkaniowe, placówki kulturalne i oświatowe. Miasto, posiadające status powiatowy, było centrum ziemi chrzanowskiej, silnie związanej z Krakowem. Reforma administracyjna z 1975 roku zlikwidowała powiat chrzanowski. Jego ziemie zostały podzielone: do województwa katowickiego trafiają Chrzanów, Trzebinia, Jaworzno i Libiąż, Krzeszowice pozostały w województwie krakowskim. Na początku lat osiemdziesiątych pojawiały się sygnały niezadowolenia z rozbioru powiatu i przyłączenia do woj. katowickiego. Na podstawie nowej reformy administracyjnej, która weszła w życie 1 stycznia 1999 r. powstał na nowo powiat chrzanowski, który został włączony do województwa małopolskiego. Jednak powierzchnia powiatu chrzanowskiego została uszczuplona, prawie o połowę. Z terytorium powiatu wykrojono nowy, powiększony powiat jaworznicki, który włączono do woj. śląskiego. W skład powiatu wchodzą tereny gmin miejsko - wiejskich: Alwerni, Chrzanowa, Libiąża, Trzebini oraz gminy wiejskiej Babice.
///POŁOŻENIE///
Powiat chrzanowski zlokalizowany jest w północno-zachodniej części województwa małopolskiego, na pograniczu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej oraz Śląskiej. Posiada bardzo dogodne położenie geograficzne. Leży pomiędzy dwoma miastami wojewódzkimi, Krakowem i Katowicami. Stolicą powiatu jest miasto Chrzanów, umiejscowione w odległości około 50 km na północny-zachód od Krakowa, oraz około 30 km na wschód od aglomeracji górnośląskiej. Dobrą komunikację zapewnia rozbudowany układ dróg w tym przebiegająca przez powiat autostrada A4 oraz równoległa do niej linia kolejowa. Niedaleko od powiatu znajduj ą się dwa lotniska: jedno ponad 30 km od miasta Chrzanowa, w podkrakowskich Balicach, a drugie w odległości ok.65km- w Katowicach-Pyrzowicach.
///ZABYTKI///
GMINA ALWERNIA
Klasztor oo. Bernardynów
Najbardziej znanym zabytkiem jest barokowy klasztor i kościół oo. Bernardynów z charakterystyczna wieżą, widniejącą malowniczo na alwerniańskim wzgórzu, która stała się wizytówką miasta. Na uwage zasługują późno barokowe ołtarze. Ciekawymi obiektami zabytkowymi są rzeźby z XVII w i ambona z II połowy XVIII wieku. Przed kościołem na tzn. Rajskim Placu uwagę należy zwrócić na stacje Drogi Krzyzowej.
Zespół Pałacowo - Parkowy w Porębie Żegoty
Pałac rokokowo-klasyczny z drugiej połowy XVIII wieku przedstawia się dziś jako malownicza ruina. Pałac otoczony jest rozległym parkiem krajobrazowym z XIX wieku uznanym za zabytek przyrody. W parku znajduje się mauzoleum Szembeków z 1921 roku z cenna rzeźbą Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz grota ze studnią, a w rejonie folwarku kamienna „mogiła” z żeliwnym krzyżem.
Kościół w Porębie Żegoty pw. Św. Marcina i Małgorzaty
Kościół wybudowano w 1762 r. a rozbudowano według projektu krakowskiego architekta Zygmunta Hendela w 1898r. Kościół jest jedno-nawowy, z wieżą zwieńczoną baniastym hełmem. Wewnątrz warto zwrócić uwagę na marmurowe ołtarze pochodzące z Katedry Wawelskiej, a przeniesione tu na przełomie XIX-XX wieku.
GMINA BABICE
Ruiny Zamku w Lipowcu
Ruiny zamku biskupów Krakowskich na wzgórzu Lipowiec. Legendy głoszą, że w zamku znajdowało się kiedyś prehistoryczne grodzisko, później zamek rycerski, od około 1295 roku stanowił własność Biskupa Jana Muskaty, w tym czasie wzniesiono romańską wieżę, która służyła za więzienie i celę skazanych na śmierć głodową, w 1656 roku zamek opanowali szwedzi , od 1968 roku udostęoniony zwiedzającym . W zamku warto zobaczyć ekspozycję, przybliżającą jego historię, ze szczytu wieży zamkowej można podziwiać wspaniałą panoramę okolicy.
Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie
Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie u stóp góry zamkowej w Wygiełzowie. Oddział Muzeum w Chrzanowie powstał w 1968r. Zwiedzający mogą zobaczyć jak wyglądały kiedyś domy drewniane charakterystyczne dla zachodniej Małopolski, można tu zobaczyć zagrodę wiejską, obejmującą dom mieszkalny, połączony z oborą, stajnią, stodołą oraz spichlerzem. W domu znajdujemy wyposażenie, jakiego używała ludność w XIX wieku. W Parku zwiedzić można również kościół przeniesiony z Ryczowa z XVI wieku, Skansen stanowi element Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej.
Kościół pw. Wszystkich Świętych
Kościół murowany p.w. Wszystkich Świętych w Babicach – dokładny rok budowy nie jest znany, pierwsze wzmianki pochodzą z 1470 roku, odbudowany został po spaleniu w XVIII wieku. W kościele warto zobaczyć barokowe portale, rokokowe ołtarze , barokową kadzielnicę, relikwiarz, a także chrzcielnicę.
GMINA CHRZANÓW
Chrzanów jest miastem o średniowiecznym rodowodzie. Z ówczesnych czasów zachował się szachownicowy układ rynku z wybiegającymi zeń ulicami. Drewniana XV i XVI-wieczna zabudowa spłonęła w okresie najazdu szwedzkiego. Nie zachował się także drewniany, piętrowy ratusz z zegarem istniejący jeszcze w XVIII w. Większość zachowanych zabytkowych budynków w śródmieściu pochodzi z końca XIX i początku XX w. W tym okresie powstał pierwszy plan regulacyjny Chrzanowa (1838r), który przewidywał przebudowę miasta oraz zadrzewianie śródmiejskich ulic w celu podniesienia estetyki. Ożywienie ruchu budowlanego przypadające na przełom XIX i XX w i okres międzywojenny, wynikało z rozwoju gospodarczego miasta, ponownego uruchomienia kopalni „Matylda", powstania fabryk lokomotyw czy zakładów ceramicznych.
Co warto zobaczyć:
Rynek Chrzanowski
Zespół kamieniczek Rynku - z połowy XIX w. i początku XX w. oraz Rynek wraz z wychodzącymi z niego ulicami Świętokrzyską, Kadłubek, 29 Listopada (dawniej Kościelecka) jest częścią zachowanego średniowiecznego układu urbanistycznego.
Aleja Henryka (Loewenfelda - jednego z właścicieli Chrzanowa), wytyczona i rozbudowana na przełomie XIX i XX w. jako droga łącząca dwór z dworcem kolei krakowsko-wiedeńskiej. Była ona miejską promenadą o szerokiej jezdni z kostki porfirowej i melafirowej, chodnikami po obu stronach oraz szpalerami kasztanowców, lip i klonów. Do dziś zachowała charakter głównej ulicy, przy której swoje siedziby mają instytucje samorządowe, wymiar sprawiedliwości, banki, firmy, organizacje oraz liczne placówki handlowo-usługowe.
Zabytkowy Lamus dworski
zabytkowy Lamus dworski - przy ul. Mickiewicza 13, budynek z końca XVI w., w części zbudowany z miejscowego kamienia. Przebudowany przez ostatnich właścicieli pod koniec XIX w. Obecnie siedziba Muzeum w Chrzanowie.
"Dom Urbańczyka"
„Dom Urbańczyka" - budynek z końca XIX w. w typie dworku, usytuowany w niewielkim ogrodzie. Zaprojektowany i zbudowany przez powiatowego budowniczego Franciszka Urbańczyka. Budynek jest ciekawym przykładem małomiasteczkowego budownictwa willowego o wyraźnych cechach regionalnych. Obecnie oddział Muzeum w Chrzanowie.
Dwór w Płazie
W sołectwie Płaza zachował się klasycystyczny pałac z XVIII/XIX wieku. Gruntownie przebudowany w 1900 r., przez arch. Zygmunta Hendla. Obecnie mieści się w nim Dom Pomocy Społecznej.
Pomniki
Pomnik Zwycięstwa i Wolności na Placu Tysiąclecia ku czci poległych w powiecie chrzanowskim partyzantów Gwardii Ludowej i Armii Ludowej.
W parku w Kościelcu - Pomnik Braterstwa i Wdzięczności na miejscu grobów 1365 żołnierzy radzieckich poległych w walce Chrzanowa i okolic.
Zabytki Sakralne
Kościół Parafialny pw. Św. Mikołaja
Kościół parafialny p.w. św. Mikołaja z gotyckim prezbiterium z przełomu XIV i XV wieku, ze szkarpami i ostrołukowymi oknami oraz z barokową kaplicą św. Stanisława z 1641 r., nawa pochodzi z 1914 r., dzwonnica z XIII, XIV wieku; w kościele do najwartościowszych zabytków należą: wczesnorenesansowy świecznik spiżowy (1598 r.), gotycka monstrancja z XV w. oraz wczesnobarokowa łódka na kadzidło.
Kościół w dzielnicy Kościelec
Kościół w dzielnicy Kościelec, z 1843 r. z cennym sprzętem z poprzedniego kościoła z 1 poł. XVIII w., przeważnie klasycystycznym a nawet gotyckim; z 1484 r. pochodzi dzwon ze znakiem górniczym w postaci złożonych na krzyż kilofów.
Kościół pw. Św. Krzyża w Płazie
Kościół parafialny p.w. św. Krzyża w Płazie - z prezbiterium z 1526 r. oraz nawą z 1576 r., ołtarz główny - wczesnobarokowy, boczny - późnobarokowy, reszta wyposażenia przeważnie barokowa i klasycystyczna.
Cmentarz
Cmentarz parafialny, na którym znajduje się pomnik uczestnika powstania styczniowego, porucznika Elji Marchettiego, adiutanta Francesco Nullo, który zginął w 1863 r. w bitwie pod Krzykawką oraz kaplica Loewenfeldów, z początku XX w. zaprojektowana przez architekta Teodora Talowskiego.
Cmentarz wyznania mojżeszowego przy ul. Podwale, którego najstarsze nagrobki pochodzą z XVIII wieku.
GMINA LIBIĄŻ
Młyn wodny w Żarkach z 1834 roku
Kościół p.w Przemienienia Pańskiego w Libiążu
Kościół p.w Przemienienia Pańskiego w Libiążu – wzniesiony w 1912 roku wg projektu mistrza Teodora Talowskiego zwanego „Gaudim Północy”, w stylu imitującym dawny gotyk, w miejscu starego drewnianego kościoła, ufundowanego w roku 1730 przez hrabiego Jana Wielopolskiego. Ołtarz Świątyni swą neogotycką formą i artystycznym rozplanowaniem nawiązuje do ołtarza w krakowskim kościele Mariackim.
Cmentarzysko Kultury Łużyckiej w Żarkach – Kościół epoki brązu.
Zabytkowy cmentarz w Libiążu.
GMINA TRZEBINIA
Zespół Pałacowo Parkowy w Młoszowej
Najstarsze zmianki o tym pochadzą z XVI wieku. Obiekt, wybudowany w stylu neogotyckim, składa się z części pałacowej oraz przyległej do niej kaplicy. Do chwili obecnej zachował się w kształcie nadanym mu podczas przebudowy na przełomie XVIII i XIX wieku. przez Kejetana Florkiewicza i jego syna Juliusza.
Pałac, położony na terenie 17-hektarowego parku ze starym drzewostanem, otoczony jest murem z basztą i Bastionem Belwederskim. W 1998r. Zespół Pałacowo Parkowy w Młoszowej stał się własnością Akademii Ekonomicznej im.K.Adamieckiego w Katowicach. W Ośrodku prowadzone jest kształcenie akademickie oraz odbywaja się konferencje i seminaria.
Dwór Zieleniewskich
Rodowodem sięga XIII wieku. Ostatnimi właścicielami byli Paulina i Marian Zieleniewscy, których nazwisko do dnia dzisiejszego pozostało w nazwie dworu. Dwór posiada wiele charakterystycznych cech dla staropolskich dworów, m.in.: łamany dach polski, oraz czterokolumnowy portyk od strony zajazdu.
Obecnie jest siedzibą instytucji kultury organizującej liczne koncerty, wystawy i spotkania z ciekawymi ludźmi. Dwór Zieleniewskich oferuje także pokoje gościnne o wysokim standardzie, a w stylowych piwnicach znajduje się resteuracja i kawiarnia.
Sanktuarium Maryjne w Płokach
Powstała w początkach XIV stulecia. Słynie z cudownego obrazu Matki Boskiej nieznanego autora, który pochodzi z XV wieku. Sława obrazu płockiego spowodowała, że został on ukoronowany koronami papieskimi, a Sanktuarium odwiedzane jest przez licznych pielgrzymów.
Sanktuarnium Matki Bożej Fatimskiej w Trzebini
Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa słynie z cudownej Figury Matki Bożej Fatimskiej umieszczonej w kaplicy. Szczególną uwagę w kościele zwracają barwne witraże, 35 – głosowe organy i widoczna z daleka wieża kościelna. Kościół i klasztor są otoczone rozległym parkiem, w którym znajduje się w kamiennej grocie figura Matki Bożej. W parku rozmieszczone są również stacje drogi krzyżowej. W klasztorze młodzi ludzie przygotowują się do życia kapłańskiego i zakonnego. Przy kościele znajduje się grobowiec Salwatorianów i pierwszy w Polsce Dom Rekolekcyjny dla osób świeckich. Do dobrej tradycji należy organizowanie w klasztorze księży Salwatorianów koncertów muzyki kameralnej.
zapraszamy na strone www.powiat-chrzanowski.pl
|
dodaj komentarz do Chrzanów >
dodaj zdjęcia do Chrzanów >
|
|
|
 |
|
 |
 |
|
|
